มัลติมิเตอร์ วัดแบตเครื่องมือไร้สายกับแท่นชาร์จ บอกอะไรได้บ้าง?

แบตเครื่องมือไร้สายสองก้อนที่ มัลติมิเตอร์ วัดได้ตัวเลขใกล้กัน อาจทำงานต่างกันคนละเรื่อง แบตสว่านก้อนหนึ่งเจาะปูนได้ทั้งเช้า อีกก้อนอาจพาเครื่องดับทุกครั้งที่ดอกกินเนื้อ ส่วนแท่นชาร์จที่วัดขั้วแล้วไม่ขึ้นตัวเลขเลย กลับชาร์จแบตได้ปกติ เมื่อเสียบแบตลงไป หลายคนจึงสับสนว่าตัวเลขบนหน้าจอมัลติมิเตอร์ นี้เชื่อได้แค่ไหน

ความคิดแรกคือ วัดโวลต์ ได้เต็มก็แปลว่าแบตยังดีใช่ไหม? แต่ความจริงแล้ว ตัวเลขที่อ่านได้ตอนแบตวางนิ่งบอกแค่ระดับไฟที่เหลือ ไม่ได้บอกว่าแบตจ่ายไฟไหวแค่ไหน ตอนเครื่องทำงานหนัก และแบตกับแท่นชาร์จรุ่นใหม่ มีวงจรควบคุม ที่ทำให้ค่าที่วัดได้ อาจหลอกตา

มาดูกันว่า ควรตั้งมัลติมิเตอร์ยังไง ก่อนแตะขั้วแบต ตัวเลขแบบไหนเชื่อได้ ตัวเลขแบบไหนต้องตีความ และอาการไหน ที่ไม่ต้องวัดแล้ว เพราะต้องหยุดใช้แบตก้อนนั้นทันที

มัลติมิเตอร์ วัดแบตเครื่องมือได้ แต่บอกสุขภาพแบต ได้ไม่ครบ

แบตเครื่องมือไร้สาย ไม่ใช่ถ่านก้อนเดียว ข้างในคือเซลล์ลิเธียมหลายก้อนต่อกันเป็นชุด และมีวงจรจัดการแบต (BMS) คอยตัดไฟเมื่อร้อนเกิน ไฟต่ำเกิน หรือกระแสสูงเกิน เมื่อเราวัดที่ขั้ว มัลติมิเตอร์จะอ่านแรงดันรวมของชุดเซลล์ตอนไม่มีโหลด ซึ่งเป็นภาพตอนพักเท่านั้น เซลล์ ที่ต่อกันเป็นชุดยังทำให้เซลล์ที่อ่อนที่สุดเพียงกลุ่มเดียวเป็นตัวกำหนด ว่าทั้งก้อนจ่ายไฟได้แค่ไหน

แบตที่เสื่อมมักยังมีแรงดันตอนพักใกล้ปกติ แต่เมื่อมอเตอร์ดึงกระแสสูง แรงดันจะตกลงมากจนวงจรป้องกันตัดไฟ เหมือนดูระดับน้ำในถังได้ แต่ไม่รู้ว่าท่อออกจากถังตีบแค่ไหน จนกว่าจะเปิดก๊อกใช้น้ำจริง

มัลติมิเตอร์ จึงบอกได้ ว่าแบตมีไฟเหลือเท่าไหร่ตอนพัก แต่ไม่ได้บอกว่าแบตจ่ายไฟไหวแค่ไหนตอนทำงาน การตัดสินว่าแบตดีหรือเสื่อมต้องดูตัวเลขคู่กับอาการตอนใช้งานเสมอ

ตั้ง มัลติมิเตอร์ ให้ถูกก่อนแตะขั้วแบต เพราะตั้งผิดคือการลัดวงจร

แบตลิเธียมของเครื่องมือจ่ายกระแสได้สูงมาก การวางสายวัดผิดช่อง หรือแตะผิดตำแหน่งครั้งเดียว อาจทำให้เกิดประกายไฟ ฟิวส์ในมัลติมิเตอร์ขาด หรือขั้วแบตเสียหายได้

ใช้ย่านวัด แรงดันไฟตรงเท่านั้น

หมุนไปย่านวัดแรงดันไฟตรง (DCV) เสียบสายวัดที่ช่อง COM และช่องวัดโวลต์ ห้ามวัดแบตในย่านวัดกระแส เพราะในย่านนั้นมัลติมิเตอร์มีความต้านทานต่ำมาก การแตะสองขั้วแบต เท่ากับต่อสายลัดวงจรตรง ๆ และห้ามใช้ย่านโอห์ม กับแบตที่มีไฟ

แตะเฉพาะขั้วบว กและขั้วลบหลัก

แบตหลายรุ่นมีขั้วเล็กเพิ่มสำหรับส่งข้อมูลหรือวัดอุณหภูมิ ให้ดูสัญลักษณ์บวกลบบนตัวแบต แตะปลายสายวัดมัลติมิเตอร์ ทีละขั้วอย่างมั่นคง ไม่ให้ปลายสายวัดลื่นไปแตะสองขั้วพร้อมกัน และถอดแหวนหรือนาฬิกาโลหะออก ก่อนทำงานกับขั้วแบต

ตัวเลขที่ มัลติมิเตอร์ อ่านได้ตอนแบตพัก ใช้ดูระดับไฟคงเหลือแบบคร่าว ๆ

แรงดัน ที่พิมพ์บนตัวแบตเป็นค่าระบุของชุดเซลล์ แบตที่เพิ่งชาร์จเต็มจะอ่านได้สูงกว่าค่าบนฉลากเล็กน้อย และค่าจะลดลงเรื่อย ๆ ตามไฟที่ใช้ไป ตัวเลขที่มัลติมิเตอร์ จึงต้องอ่านเทียบกับแบตก้อนเดียวกันในสภาพต่าง ๆ มากกว่าเทียบกับฉลาก อุณหภูมิก็มีผล แบตที่เพิ่งใช้งานหนัก หรือวางกลางแดดจะอ่านค่าต่างจากตอนเย็น ให้วัดตอนแบตอยู่ในอุณหภูมิห้องทุกครั้ง

สร้างค่าอ้างอิง ของแบตตัวเอง

วัดแบตทุกก้อนหลังชาร์จเต็มและพักไว้ครู่หนึ่ง แล้วจดไว้ด้วยปากกาเขียนบนตัวแบตหรือในสมุด ครั้งต่อไปที่สงสัย ให้วัดเทียบกับค่าของก้อนนั้นเอง แม่นกว่าการเทียบกับตัวเลขที่สเปก เพราะมัลติมิเตอร์แต่ละตัวก็คลาดเคลื่อนต่างกันเล็กน้อย

วัดซ้ำหลังพักไว้หลายวัน

แบตที่ชาร์จเต็มแล้วเก็บไว้เฉย ๆ ควรเสียไฟช้ามาก ถ้าวางไว้ไม่กี่วัน แล้วตัวเลขตกลงชัดเจนเมื่อเทียบกับค่าที่จดไว้ แปลว่ามีเซลล์บางก้อนไฟรั่ว เป็นสัญญาณแรกของแบตที่เริ่มเสื่อม ถ้าวัดทุกก้อนพร้อมกันในวันเดียวกัน ก้อนที่ผิดปกติ จะเห็นชัดขึ้นมาก

แรงดันปกติแต่เครื่องดับเมื่อออกแรง คือสิ่งที่ มัลติมิเตอร์ มองไม่เห็น

อาการนี้เจอบ่อยกับแบตที่ใช้งานมานาน ตัวเลขตอนพักดูปกติ แต่พอใส่สว่าน เอาไปเจาะปูน หรือขันน็อตตัวใหญ่ เครื่องดับกลางคัน ถอดแบตแล้วเสียบใหม่ก็กลับมาใช้ได้อีกสักพัก

ทดสอบด้วยการสลับก้อน

ใช้เครื่องตัวเดิม งานเดิม แล้วสลับใส่แบตก้อนอื่นที่รู้ว่ายังดี ถ้าก้อนอื่นทำงานได้ปกติ ปัญหาอยู่ที่แบตก้อนแรก ถ้าทุกก้อนดับเหมือนกัน ปัญหา อาจอยู่ที่เครื่องมือหรืองานที่หนักเกินเครื่อง ไม่ใช่แบต

อ่านไฟแสดงสถานะประกอบ

แบ ตและเครื่องมือหลายรุ่นมีไฟแสดงระดับแบต หรือไฟเตือนความร้อน ให้ดูจังหวะ ที่ไฟกะพริบตอนเครื่องดับ แล้วเทียบกับความหมายในคู่มือ ข้อมูลนี้บอกได้ว่าวงจรป้องกันตัดเพราะไฟต่ำ เพราะร้อน หรือเพราะกระแสเกิน ซึ่งมัลติมิเตอร์บอกไม่ได้

ก่อนโทษแบต ให้ดูหน้าสัมผัสที่ มัลติมิเตอร์ วัดไม่ถึง

บางครั้งแบตดีและเครื่องดี แต่ไฟเดินไม่เต็มเพราะหน้าสัมผัสระหว่างแบตกับเครื่อง อาการคือเครื่องสะดุดเมื่อกระแทกหรือเอียงเครื่อง และกลับมาปกติเมื่อกดแบตให้แน่น

หน้าสัมผัสสกปรกหรือหลวม

ฝุ่นปูน ขี้เลื่อย และคราบน้ำมันที่เกาะขั้วทำให้หน้าสัมผัสไม่เต็มหน้า ให้ถอดแบตแล้วเช็ดขั้วทั้งฝั่งแบตและฝั่งเครื่องด้วยผ้าแห้ง เช็กว่าแบตล็อกเข้ารางแน่นไม่โยก ห้ามงัดหรือดัดขั้วเพื่อให้แน่นขึ้น

รอยไหม้ที่ขั้วแปลว่าเคยเกิดประกายไฟจากหน้าสัมผัสหลวม การวัดด้วย มัลติมิเตอร์ ตอนพักจะไม่เห็นปัญหานี้ ให้หยุดใช้คู่นั้น แล้วส่งศูนย์ตรวจทั้งเครื่องและแบต

มัลติมิเตอร์ วัดได้ศูนย์หรือต่ำมาก ไม่ได้แปลว่าแบตตายเสมอไป

แบตที่ใช้จนหมดเกลี้ยงแล้วทิ้งไว้นาน แรงดันอาจตกต่ำจนวงจรป้องกันตัดไฟที่ขั้วเพื่อรักษาเซลล์ บางรุ่นจึงวัดได้ศูนย์หรือต่ำผิดปกติ ทั้งที่เซลล์ข้างในยังไม่เสียหายถาวร

เสียบแบตเข้าแท่นชาร์จรุ่นที่ผู้ผลิตกำหนด แล้วดูไฟแสดงสถานะ ถ้าแท่นชาร์จรับ และเริ่มชาร์จได้ แบตก้อนนั้นยังใช้ต่อได้ ถ้าแท่นชาร์จขึ้นไฟเตือนหรือไม่ยอมชาร์จ ให้ส่งศูนย์บริการตรวจ 

แท่นชาร์จที่ มัลติมิเตอร์ วัดขั้วแล้วไม่มีไฟ อาจไม่ได้เสีย

แท่นชาร์จแบตลิเธียมส่วนใหญ่ ไม่ได้ปล่อยไฟ ออกที่ขั้วตลอดเวลา แต่จะเริ่มจ่ายเมื่อตรวจพบแบตที่เสียบลงไป และอ่านข้อมูลอุณหภูมิกับสถานะแบตได้ การใช้มัลติมิเตอร์ วัดขั้วแท่นชาร์จเปล่า ๆ จึงอาจได้ศูนย์ ทั้งที่แท่นชาร์จปกติ

ตรวจด้วยแบตที่รู้ว่าดี

วิธีที่ได้ผลกว่าคือ เสียบแบต ที่รู้ว่าดีลงไป แล้วดูไฟแสดงสถานะของแท่นชาร์จ ถ้าแบตดีทุกก้อนแต่ไม่ชาร์จ แปลว่าแท่นชาร์จอาจเสีย ส่วนการวัดฝั่งไฟบ้านหรือเปิดฝาแท่นชาร์จ เป็นงานของช่างที่มีเครื่องมือ และความรู้เรื่องไฟฟ้าแรงดันสูง

แบตร้อน หรือเย็นเกิน แท่นชาร์จ จะรอก่อนชาร์จ

แบตที่เพิ่งถอดจากเครื่องหลังงานหนัก หรือวางไว้ในรถกลางแดด แท่นชาร์จหลายรุ่นจะรอจนอุณหภูมิเหมาะก่อนเริ่มชาร์จ ไฟสถานะ จะแสดงแบบรอ ซึ่งไม่ใช่อาการเสีย ให้พักแบตในที่ร่มก่อน

ใช้ มัลติมิเตอร์ คัดแบตก้อนที่ควรเลิกใช้ได้ไหม?

ได้ เมื่อใช้ตัวเลขร่วมกับประวัติของแบตก้อนนั้น เช่น ค่าหลังชาร์จเต็มต่ำลงเรื่อย ๆ เมื่อเทียบกับค่าที่จดไว้ ไฟหายเร็วผิดปกติหลังพักไว้ไม่กี่วัน หรือเป็นก้อนเดียวที่ทำให้เครื่องดับ เมื่อสลับทดสอบ

ไม่ควร ใช้ตัวเลขครั้งเดียวตัดสิน เพราะค่าที่อ่านได้เปลี่ยนตามระดับไฟ อุณหภูมิ และเวลาที่พักหลังชาร์จ 

แบต ที่ตัวเลข มัลติมิเตอร์ ดูต่ำอาจแค่ไฟใกล้หมด ส่วนแบตที่ตัวเลขดูดีก็อาจเสื่อมแล้ว การตัดสินใจทิ้งหรือเก็บต้องดูหลายครั้งประกอบกัน

สรุป: มัลติมิเตอร์ บอกระดับไฟของแบตตอนพักได้ แต่สุขภาพแบตต้องดูจากตอนทำงานจริง

มัลติมิเตอร์ เป็นเครื่องมือที่ดีสำหรับดูว่าแบตเครื่องมือไร้สายเหลือไฟเท่าไหร่ แต่ตัวเลขตอนพักไม่ได้บอกว่าแบตจ่ายไฟไหวแค่ไหนตอนเจาะปูน ขันน็อต หรือตัดเหล็ก ส่วนแท่นชาร์จที่วัดขั้วแล้วไม่มีไฟก็อาจไม่ได้เสีย เพราะวงจรควบคุมจะจ่ายไฟเมื่อเจอแบตเท่านั้น

ตั้งมัลติมิเตอร์ที่ย่านแรงดันไฟตรงและแตะเฉพาะขั้วหลัก จดค่าหลังชาร์จเต็มของแบตแต่ละก้อนไว้เป็นค่าอ้างอิง วัดซ้ำหลังพักหลายวันเพื่อดูการรั่วไฟ สลับก้อนทดสอบกับงานเดิมเมื่อเครื่องดับ 

นอกจากใช้ มัลติมิเตอร์ ควรอ่านไฟแสดงสถานะประกอบ เช็ดและเช็กหน้าสัมผัส และตรวจแท่นชาร์จด้วยแบตที่รู้ว่าดีแทนการวัดขั้วเปล่า